Muazzez İlmiye Çığ’ın Hayatı ve Vefatı
Muazzez İlmiye Çığ, Sümerler alanında yaptığı çalışmalarla tanınmış önemli bir yazar ve araştırmacıdır. 17 Kasım 2023’te 110 yaşında hayatını kaybetti. Çığ’ın hayatı boyunca kazandığı başarılar ve etkileri, Türk araştırmacılık tarihinin önemli bir parçasını oluşturmaktadır.
HZİ Vakfı ve Tartışmalar
Çığ, Hamide Zekeriya İtil (HZİ) Vakfı’nın yönetim kurulu başkanı olmasıyla birlikte vakıf hakkında tartışmalar yeniden gündeme gelmiştir. Kamuoyunda en çok tartışılan konu ise HZİ Vakfı’nın, Türkiye’de 12 Eylül darbesinin mağdurlarını “kobay” olarak kullandığı iddialarıdır. Bu iddialar, Türkiye’de ABD’de “izin verilmeyen ilaç deneyleri” için gündeme gelmiştir.
BBC Türkçe, vakıfla ilgili iddiaları araştırmak üzere yetkililerle ve tanıklarla görüşmüştür. HZİ Vakfı ile ilişkili şirketin yöneticileri, iddiaları kesin bir dille reddetmiştir. Resmi olarak HZİ olarak anılan vakfın tam ismi Hamide Zekeriya İtil Nöropsikiyatri Vakfı’dır ve bu vakıf, Hamide İtil tarafından 1970 yılında kuruldu. Hamide ve Zekeriya İtil, Muazzez İlmiye Çığ’ın ebeveynleridir.
HZİ Vakfı’nın Kuruluşu ve İç Yapısı
Muazzez İlmiye Çığ, “Çivi Çiviyi Söker” adlı kitabında HZİ Vakfı’nı kardeşi Turan İtil ile birlikte kurduğunu belirtmiştir. Turan İtil, 1974 yılında New York’ta HZI adlı bir şirket kurarak ilaçların etkilerini araştırmaya başlamıştır. Şirket, zamanla HZI Research Center adını almış ve klinik çalışmalar gerçekleştirmiştir. Ancak bu çalışmaların içeriği ve amacı, zamanla büyük tartışmalara yol açmıştır.
İddiaların Merkezindeki İsim: Turan İtil
Turan İtil, psikofarmakoloji alanında çalışmış ve yetişmiş bir bilim insanıdır. Ancak, 12 Eylül döneminde HZİ Vakfı ile birlikte cezaevindeki siyasi tutuklular üzerinde yaptığı araştırmalar nedeniyle şüphelerle karşılaşmıştır. Bu araştırma sürecinde yapılan klinik çalışmaların etik üzerindeki yansımaları halen tartışılmaktadır.
Tartışmalı Uygulamalar ve Tanıklar
Bu dönemde, uygulanan yöntemler hakkında ciddi iddialar bulunmaktadır. Bazı tanıklar, uygulanan anketlerin izinsiz ve rızaları olmadan gerçekleştirildiğini belirtmişlerdir. Rece İşçi adındaki bir mahkum, HZİ Vakfı’nın uyguladığı anket sürecini detaylandırarak, topluca konuştuklarını ve rızalarının alınmadığını ifade etmiştir. Diğer tanıklar da benzer şekilde düşüncelerini paylaşmışlardır. Bu durum, adalet sistemine ve insan haklarına ilişkin önemli tartışmaların kapısını aralamıştır.
İlaç Deneyleri İddiaları
HZİ Vakfı ile ilgili kamuoyunda başka bir tartışma, yasak olan ilaçların mahkumlar üzerinde denendiği yönündeki iddialardır. 1985 yılında bu iddialar, Nokta dergisi gibi yayın organlarında yer bulmuştur. Dönemin siyasi mahkumlarından İbrahim Aydın, bu tür uygulamaların korkunç bir işkence biçimi olduğunu belirtmiş ve bu durumun kurbanlarından biri olduğunu ifade etmiştir.
Meclis Tartışmaları ve Soruşturmalar
Bu iddialar, 1985 yılında TBMM gündemine de taşınmıştır. Bu konuda dönemin Sağlık Bakanlığı,